1980’lerden Bugüne Lefkoşa’da Sigortada Ne Değişti?
980’li yıllarda Lefkoşa’da sigorta, bugün bildiğimiz yapıdan çok farklı bir ekonomik, sosyal ve fiziksel ortamda yapılıyordu.
Şehir daha küçüktü. Yapılaşma seyrek, tedarik zincirleri yereldi. Risk, bugünkü gibi veriyle ya da modellerle değil; gözlem ve tecrübeyle okunuyordu.
Değişen sadece sigortanın nasıl yazıldığı değil.
Asıl değişen, riskin kendisinin nasıl davrandığı oldu.
1980’lerde Lefkoşa’da Motor Sigortası
1980’lerde Lefkoşa yollarındaki araçların büyük bölümü Türkiye üretimi otomobillerdi.
Yedek parçalar yerelden temin edilir, Türk Lirası üzerinden ödenirdi.
Bu nedenle motor hasarları daha öngörülebilirdi.
Döviz riski yoktu. Uluslararası lojistik yoktu. Tedarik zinciri kısaydı.
Hasar maliyetleri yerel ekonomiyle uyumluydu.
Motor sigortası esas olarak mekanik hasar ve yerel işçilik üzerinden değerlendirilirdi.
Araç Onarımları ve Sınırlı Usta Kapasitesi
1980’lerde onarım kapasitesi de sınırlıydı.
Lefkoşa’da çok az sayıda kaportacı ve tamir ustası vardı.
Atölyeler küçük ölçekliydi, çoğu aile işletmesiydi ve bireysel ustalığa dayanıyordu.
Bu nedenle araç onarımları genellikle uzun sürerdi.
Bu bir verimsizlik değil, basit bir kapasite gerçeğiydi.
Önemli olan şuydu:
Onarım süresi uzasa bile maliyet artmazdı.
İşçilik yereldi, stabildi ve öngörülebilirdi.
Bu dönemde motor hasarları zaman alan ama maliyeti kontrol altında kalan dosyalardı.
Konut Hasarları ve Yerel Zanaatkârlık
Konut sigortalarında da benzer bir tablo vardı.
1980’lerde mobilya, ev eşyası veya yapı elemanlarının ithalatı yaygın değildi.
Hasar gören eşyalar yenisiyle değiştirilmezdi.
Mobilyalar, kapılar, dolaplar ve iç mekân unsurları yerel marangozlar tarafından yeniden yapılır ya da onarılırdı.
Çoğu iş el emeğiyle, ölçüye göre üretilirdi.
Bu süreç zaman alırdı.
Ama maliyetler kontrol altındaydı.
Hasarlar yenileme değil, onarım üzerinden çözülürdü.
Yapılaşma ve Derelerin Doğal Akışı
1980’lerde Lefkoşa’da çarpık ve yoğun yapılaşma yaygın değildi.
Arazi henüz bugünkü gibi sıkıştırılmamıştı.
Bu nedenle dereler ve doğal su kanalları serbestçe akabiliyordu.
Yağmur suyu açık alanlara yayılıyor, doğal olarak emiliyordu.
Su baskınları nadirdi.
Bu, yağmurun az olmasından değil, şehrin suya alan tanımasından kaynaklanıyordu.
Bugün bu denge bozuldu.
Yoğun yapılaşma, yüzey kaplamaları ve dolgu alanlar doğal akış yollarını daralttı.
Eskiden sessizce akan dereler, bugün yoğun yağışta risk noktalarına dönüşüyor.
Günümüzde sel riski sadece iklimle değil, şehrin nasıl inşa edildiğiyle ilgilidir.
Neden Hasarlar Daha Uzun Sürerdi Ama Daha Ucuzdu?
1980’lerde motor ve konut hasarlarında ortak bir yapı vardı:
-
Yerel işçilik
-
Yenileme yerine onarım
-
Döviz riski yok
-
Zaman ana değişkendi
Hasar dosyaları yavaş kapanırdı ama maliyetler düşüktü.
Bugün eski dosyaların ucuz görünmesinin sebebi bu.
Sistem başkaydı.
Neden Eski Hasar Verileri Bugün Geçerli Değil?
Bugün Lefkoşa’da sigorta küresel bir sistemin parçası.
Araçlar ithal.
Yedek parçalar dövizle alınıyor.
Mobilya ve ev eşyaları dışarıdan geliyor.
Aynı zamanda şehir daha yoğun, zemin daha kapalı, suyun davranışı farklı.
Günümüz hasarlarını etkileyen unsurlar şunlar:
Bu nedenle 1980’lerdeki hasar maliyetleriyle bugünü doğrudan kıyaslamak yanıltıcıdır.
Risk artmadı çünkü insanlar değişti.
Risk arttı çünkü sistem değişti.
Değişmeyen Tek Şey: Lefkoşa’nın Hafızasıyız
Bazı şeyler şehir büyüse de kaybolmaz.
Veriden önce, modellerden önce, terminolojiden önce; Lefkoşa’da sigorta hafızaya dayanıyordu.
Bu nostalji değil, birikmiş bilgiydi.
Suyun nereden aktığını bilmek.
Hasarın nasıl davrandığını görmek.
Neyin onarıldığını, neyin yeniden yapıldığını hatırlamak.
Bu hafıza hâlâ önemli.
Yargı değişmedi.
Detay değişmedi.
Sorumluluk değişmedi.
Değişen, bu ilkelerin çalıştığı ortam oldu.
Lefkoşa daha yoğun.
Risk daha hızlı yayılıyor.
Hasar daha farklı büyüyor.
İklim daha öngörülemez.
Ama hafıza bağlam sağlar.
Eskiden neden işe yarayan şeylerin bugün neden işlemediğini açıklar.
Hafızası olmayan sigorta hatayı tekrar eder.
Hafızası olan sigorta uyum sağlar.
Biz o hafızayı taşıyoruz.
Dosyalar olarak değil, yaşanmış referans olarak.
Şehir sıkışmadan önce nasıl davrandığını bilen bir anlayış olarak.
Lefkoşa’nın hafızası olmak geriye bakmak değildir.
Bugünü doğru okuyabilmek için geçmişi bilmektir.
Şehirler değişir.
İlkeler kalır.
Hafıza ikisini birbirine bağlar.